Yaza girerken bazı kokular vardır; yalnızca bir mevsimi değil, bir coğrafyanın hafızasını da taşır. Gül, Türkiye için tam olarak böyle bir kokudur. Haziran ayının ilk günlerinde, sabah henüz tam aydınlanmadan Isparta’da gül bahçelerine girilir. Gün doğmadan toplanan pembe petaller, yalnızca bir çiçeğin değil; toprağın, iklimin, emeğin ve kuşaklar boyunca aktarılan kokulu bir mirasın izlerini taşır. Bu yüzden zaman zaman bir parfümde karşımıza çıkan gül notası da yalnızca güzel veya romantik bir koku değildir. Bazen sabah çiyini, bazen bir hasat mevsimini, bazen eski bir bahçeyi, bazen de hiç görmediğimiz halde içimize tanıdık gelen bir zamanı çağırır.
İçindekiler
Türkiye’nin koku mirası
Türkiye için gül, her hasat mevsimi, geçmişle bugün arasında kurulan görünmez bir köprü gibidir.
Toprağa kök salan bir bitki, sabahın erken saatlerinde teker teker elle toplanır; ardından bakır imbiklerde ve distilasyon kazanlarında buhara dönüşür. Sonra kimi zaman bir gül suyunda, kimi zaman bir uçucu yağda, kimi zaman da bir parfümün kalbinde yeniden hayat bulur. Bu mirasın en zarif yüzlerinden biri de gül suyudur. Kolonyanın Türk evlerinde yaygınlaşmasından çok önce, gül suyu hem saraylarda hem de gündelik yaşamda misafire ikramın, temizliğin, güzelliğin, inceliğin ve cömertliğin kokulu bir ifadesiydi. Ellere serpilen, mekana yayılan, bazen bir törenin bazen de sade bir ev ziyaretinin parçası olan gül suyu; hijyenle misafirperverliği, zarafetle şifayı aynı damlada buluştururdu.
Üç ton pembe gül petalini bir şişeye sığdırmak
Gülün kıymeti, yalnızca kültürel hafızasında değil, materyal gerçekliğinde de saklıdır. Mevsime ve verime göre değişmekle birlikte, yaklaşık üç ton pembe gül petalinden yalnızca bir kilogram gül yağı elde edilir. Üç ton pembe petali gözümüzde canlandırmak kolay da değildir: Muhtemelen bir evin geniş bir salonun tamamını yerden tavana kadar dolduracak kadar büyük bir hacimden söz ediyoruz. O uçsuz bucaksız pembe denizden geriye, yalnızca bir litrelik su şişesini dolduracak kadar yağ kalır. Bugün kilogramı yaklaşık 13.000 Euro’ya ulaşabilen gül yağı, bu nedenle parfümerinin en kıymetli hammaddelerinden biridir. Kabaca düşündüğümüzde, tek bir damla gül yağı bile yaklaşık 40–60 cent değerindedir. Fakat her zaman söylediğim gibi gülün asıl değeri, fiyatından çok daha fazlasıdır: Her damlada binlerce çiçeğin sabahı, toprağın emeği, insan elinin sabrı ve bir coğrafyanın kokulu mirası saklıdır. Bu dönüşüm, kokunun ne kadar katmanlı bir deneyim olduğunu hatırlatır bize… Bu yüzden bir parfümü de yalnızca şişedeki son haliyle değil; geldiği toprakla, mevsimle ve insan emeğiyle birlikte düşünmek; kokuya bakışımızı tamamen değiştirecektir.
Bir parfümle bağ kurmak ne demek?
Bugün parfüm çoğu zaman kişisel stilin bir uzantısı olarak görülür. Oysa bir kokuya gerçekten bağlanmak, yalnızca “bana yakışıyor” demekten daha fazlasıdır. Bir parfümle bağ kurmak; onun içindeki hammaddeleri tanımak, o kokunun hangi bitkilerden doğduğunu bilmek, o bitkilerin hangi mevsimde açtığını fark etmek ve kokunun taşıdığı kültürel hafızayı sezmekle başlar. Gül bu anlamda çok özel bir hammaddedir. Çünkü hem çok kişisel hem de çok kolektif bir kokudur. Birinin annesinin tuvalet masasındaki gül suyunu, bir başkasının yazlık evindeki bahçeyi, bir diğerinin ilk parfümünü ya da unutulmaz bir karşılaşmayı çağırabilir.
Gül kokusu aynı anda hem mahrem hem de kültüreldir. Belki de bu yüzden yüzyıllardır yalnızca parfümeride değil, tıpta, edebiyatta, dini ritüellerde ve gündelik yaşamda bu kadar güçlü bir yer edinmiştir.
Koku ve hafıza arasındaki görünmez bağ
Kokunun hafızayla ilişkisi, diğer duyulardan farklıdır. Bazen bir kokuyu algıladığımız anda, kelimelerden önce bir duygu gelir. Bir mekanı, bir insanı, bir mevsimi ya da geçmişte kalmış bir anı bir anda hatırlarız.
Bu yüzden koku, yalnızca estetik bir tercih de değildir. Aynı zamanda bir hatırlama biçimidir. Gül kokusu da bu hatırlama biçimlerinden biridir. Bazen romantik bir imgeye dönüşür; bazen şefkatli, tanıdık ve ev hissi veren bir koku olur. Bazen de ihtişamlı, yoğun ve neredeyse törensel bir varlık kazanır. Aynı gül, farklı insanlarda bambaşka duygular uyandırabilir. Çünkü koku yalnızca burnumuzla değil, kişisel tarihimizle de algılanır.
Mevsiminde açan çiçekleri koklamak
Eski tıp metinlerinde ve geleneksel yaşam pratiklerinde, mevsiminde açan çiçekleri koklamanın bedene ve ruha iyi geldiğinden söz edilir. Bugün bu bilgiyi, modern bir duyusal farkındalıkla yeniden okuyabiliriz.
Mevsiminde açan bir çiçeği koklamak, yalnızca güzel bir an yaşamak değildir. İnsanın yaşadığı coğrafyayla, zamanla ve kendi bedeniyle yeniden temas kurmasıdır. Gül hasadı tam da bu nedenle etkileyicidir. Çünkü gül bize kokunun yalnızca tüketilen bir şey olmadığını hatırlatır. Koku, bir döngünün parçasıdır. Toprakla başlar, mevsimle açılır, insan eliyle toplanır, ateş ve suyla dönüşür, sonra hafızamızda kendine yeni bir yer bulur.
Yaza girerken…
Yaza girerken gül bize sakin ama güçlü bir şey söyler: Koku, yalnızca sürülen ya da satın alınan bir şey değildir.
Koku bazen bir sabah hasadıdır.
Bazen toprağın nefesidir.
Bazen geçmişten bugüne taşınan bir zarafet biçimidir.
Bazen de tutkuyla bağlandığımız bir mirasın en görünmez ama en kalıcı izidir.
Tam da bu yüzen, yazın teninize değecek o parfüm, yalnızca kozmetik bir tercih değil; geçmişin anılarıyla bugünü bağlayan, “kim” ve “nerede” olmak istediğinizi ifade edecek bir pusula olmalıdır…
Fotoğraflar: Patrick Moran