Sistem bizi teknofaşistlerin eline terk ettiğinden beri GenAI ile seviyeli bir birlikteliğimiz var. Hassas bir konu olduğu için hayaletlerle iletişime geçtim; aralarında makinalaşmak isteyen Nazım Hikmet, tanrıça olmaktansa siborg olmayı seçen feminist düşünür Donna Haraway ve 1853’ten beri verimli tek cümleyle direnen katip Bartleby var.
Bir katip düşünün. Yıl 1853, Wall Street’te bir avukat yazıhanesi: bahsettiğim karakterin işi sabahtan akşama belge kopyalamak. Günün birinde patronu ondan bir iş istiyor, katip başını kaldırmadan; ‘Yapmamayı tercih ederim’ diye cevap veriyor. Ertesi gün, aynı cevap. Bağırmıyor, istifa da etmiyor, yapmıyor işte. Herman Melville’in Bartleby’si o günden beri makine gibi çalışmak istemeyen herkesin piri. Ona imreniyorum, çünkü bugün oturup çalışacağı masa ortada kalmadı; o masada, reddetmek şöyle dursun, yardım aldığını söylemeye bile utanan bir editör oturuyor. Utancın nereden geldiğini anlamak için bu ay bir oyun oynadım ve kim olarak larp’ladığımı not ettim. Larp, live action role-play’in kısaltması; aslında insanların bir karaktere bürünüp onu gerçek mekanda, kostümle, saatlerce yaşadığı bir oyun türü. İnternet kelimeyi gündelik hayata taşıdı, biri olmadığı bir şeymiş gibi davranıyorsa ‘larp’lıyor’ deniyor.
Bu ay mesela, internetin çocuğu olarak larp’ladım. Gerçekten de internette büyüdüm. İlk arkadaşlarımı forumlarda edindim, ilk film eleştirilerimi Tumblr’da yazdım, beni en iyi anlayan insanların çoğuyla hiç yüz yüze gelmediğim dönemler oldu. Ekrana yazıp cevap beklemek benim için konuşmak kadar doğal. Yapay zekayla çalışmaya başladığımda bu yüzden tuhaf bir şey hissetmedim. Bu ay Claude’la araştırma yaptım, takvimimi düzenledim, bir röportajın dökümünü çıkardım. İnternetin çocuğu, bu yaptığından pek utanmadı.
İki gün de nörotipik birini larp’ladım. Nörotipik ne demek, açayım: Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (ADHD), otizm ve disleksi gibi durumları hastalık saymayan, beynin farklı çalışma biçimleri olarak gören yaklaşıma nöroçeşitlilik deniyor. Bu beyinlerle yaşayanlara nöroçeşitli, çoğunluğa nörotipik diyoruz. Bana konulan tanı, yetişkin hiperaktivitesi. Hiperaktif beyin için en zor iş, işin kendisi değil, işe başlamak. Yapay zeka o eşiği geçmeme yardım ediyor; üç dosyayı aynı anda aklımda tutamadığımda ona, ‘Sen not al, bana hatırlat’ diyorum, yıllardır bitiremediğim listeler bitiyor. Nörotipik rolü iki gün sürdü. Hiperaktif olan ben, bu düşünceleri insanlarla paylaşmayı gerek görmüyorum. Saklıyor değilim ama masadaki havayı yapay zeka paneliyle bayasım gelmiyor. Şahsen, insanlara açılmak nedir, iyi bilirim. İnsan sakladığı şeyi kötü olduğu için saklamaz, odadakilerin yüzünün nasıl değişeceğini bildiği için saklar. Ama 2020’lerde teknofaşistler öyle bir güç dengesizliği yarattı ki yapay zekayla çalıştığını ifade etmekle ilgili utanç duymak zaten sağlıklı olan…
Bu konuda yapayalnız olmadığımı geçen yıl öğrendim. Amerikalı araştırmacılar nöroçeşitli insanların yapay zekayı ne için kullandığını merak etmiş, Reddit’te binlerce gönderi okumuş, yüzlerce kişiyle konuşmuşlar. Bulduklarını okuyunca güldüm, çoğunu kendimden biliyordum. Hiperaktif semptom için işi küçük parçalara bölmek yaygınmış; otizm spektrumunda ortak deneyimlenenler arasında mail’lerini kurumsal dile uygun olsun diye kullananlar varmış. Ortak dert; bir türlü başlayamadıkları işe başlayabilmek için yapay zekadan destek almaları. Hepsi de bunu yaparken suçlu hissediyormuş. Üniversiteler bunu öğrenmek için bütçe ayırmış; dilerlerse telif almadan onlara katkı sağlayabilirim.
Peki bu suçluluk duygusu nereden geliyor? Burada oyunumun kuralını değiştirip bu kez başkalarının rollerine baktım. Microsoft Research’ten Advait Sarkar geçen yıl AI Could Have Written This: Birth of a Classist Slur in Knowledge Work başlıklı bir makale yayımladı. Sarkar’a göre, bir metni ‘yapay zeka yazmış gibi’ diye betimlemek, metin hakkında pek bir şey söylemiyor; söyleyenin kendini yazandan yukarıda konumlamasına yarıyor. Eskiden bu işi ‘aksanlı konuşuyor’ ya da ‘mektep görmemiş’ gibi yorumlar görürdü. Orta sınıf profesyonelin elindeki sermayelerden biri, ‘Bunu kendim yaptım’ diyebilmek. Bu cümle değer kaybedince, korkan da korkusunu hakarete çeviriyor diyor. Ancak hakaret de her zamanki gibi aşağıya, daha güçsüz olana yöneliyor. Nijerya İngilizcesinde sık kullanılan ‘delve’ (derinlemesine incelemek) fiili bir gecede ‘robot kelimesi’ damgası yedi çünkü yapay zekayı eğiten işçilerin bir kısmı o İngilizceyle yazıyordu. Kabahati makineye yükleyemeyenler, Nijeryalı yazarlara yükledi.
Sonra rakamlara baktım. TÜİK’e göre Türkiye’de beş kişiden biri yapay zeka kullanıyor. Üniversite mezunlarında oran yüzde 36, ilkokul mezunlarında yüzde 2; gençlerde yüzde 40’a yaklaşıyor, 65 yaş üstünde yüzde 2’nin altına iniyor. Dünyada ChatGPT’ye en bağlı internet kullanıcıları da Türkiye’de: Yapay zekadan gelen web trafiğinin yüzde 94’ü ChatGPT’den, dünya ortalamasında bu oran yüzde 81. Yapay zekayı en çok kullananlar zaten eğitimli, genç ve şehirli olanlar; onların utandığını pek görmüyorum zaten. Elbette hayali bir yapay-zeka-şirketindeki kübiklerin içinde, pek kimsenin görmediği çağrı merkezleri, içerik fabrikaları, Kenya’da saatte iki doların altına şiddet içerikli metin etiketleyen işçilere ait, sömürülen bir emek var. Gazeteci Karen Hao, Empire of AI kitabı için onlarla yüz yüze konuşmuş. Utanç ikisinin arasında kalanlara düşüyor, kültürü olup parası olmayanlara, ‘yaratıcı sınıf’ denen kesime. Hatırlatıyorum, ortadakinin elinde kalan tek ayrıcalık ‘Kendim yaptım’ diyebilmekti.
Ben de o masada oturuyorum, bu yazıdaki her gönderme bunu ele veriyordur. Anne Carson’ı Nobel’den önce okumuş olmak, yazıya Bartleby’yle girmek, Londra’da bağımsız bir kuir korku dergisini takip etmek; hepsi aynı sermayenin parçası. Durum şu ki yapay zeka kullandığımı söylediğimde bu sermaye değer kaybediyor. Bakın, utancım gerçek ama kimin adına utandığımı bilmek istiyorum.
Bu ay bir de dünyayı-öldürenler tarikatının üyesi olarak larp’ladım. Bu karakterin yaygın anahtar kelimeleri de var; ‘neoliberal sömürü’, ‘İspanyol engizisyonu’, ‘veri merkezi sahipleri’ gibi. Asıl utancı bu rolde hissediyorum çünkü karşı taraf haklı. Veri merkezleri geçen yıl dünya elektriğinin yüzde 1,5’ini tüketti; Uluslararası Enerji Ajansı’nın tahminine göre 2030’da Japonya’nın tamamından çok tüketecekler. Uruguay’da su krizi kuraklığa bağlanırken Google veri merkezi planı açıklanmış, eylemciler duvarlara ‘Suyu kuraklık değil, şirketler bitiriyor’ yazmıştı. Dilbilimci Emily Bender ile sosyolog Alex Hanna The AI Con kitabında dümdüz ‘Kullanmayın’ diyor. Yakın çevremde de böyle düşünenler var; yapay zeka lafı açıldığında bana bağımlı birine bakar gibi bakıyorlar, hissedebiliyorum.
Sonra MIT Technology Review’da Casey Crownhart’ın geçen kasım yazdıklarını okuyup, unuttuklarımı hatırladım ve sanık sandalyesinden kalkıverdim. ‘Karbon ayak izi’ lafını 2000’lerin başında petrol şirketi BP, bir reklam ajansıyla birlikte yaygınlaştırmış. Amaç iklim suçunu şirketlerin üstünden alıp bireylere yüklemekti ve tuttu; bazılarımız obsesifçe kendi ayak izimizi ölçmeye başladık. Yapay zeka suçluluğu, aynı kampanyanın yeni ayağından da kaynaklanıyor yani. Google bir sorunun ‘beş damla su’ harcadığını açıkladı; rakam şirketin, şüpheyle bakmak gerekir. Ama plastik pipeti bırakmak nasıl okyanusu kurtarmadıysa yapay zekaya soru sormamak da Şili’deki veri merkezini kapatmayacak, demeye çalışıyorum. Suçluluk, sistemin bireye devrettiği en ucuz yük.
Tamam, gerçekten, tabii ki suçluluk duyalım. Ama asıl utanması gerekenler, bize makineleşmeden yaşama imkanı bırakmayanlar; bunu da bir o kadar yaygınlaştıralım. Bu yıl yaratıcı sektörlerde çalışandan istenenle, makineden istenen benzer; hızlı ol, hata yapma, dört işi aynı anda yürüt, sabah dokuzda çalışmaya başla. Hiperaktif beyin bunu yapamıyor. Nörotipik beyin de yapamıyor aslında, yalnızca daha iyi saklıyor. Bartleby’nin ‘Yapmamayı tercih ederim’ diyebileceği bir masa kalmadı. Yapay zekayı yasaklamak, talebi geri çekmiyor, yardımı kesiyor.
Makineleşmek üzerine ilk düşünen bu yazı değil elbette. Nazım Hikmet, 1923’te Moskova’da, 21 yaşında, Doğu Emekçileri Komünist Üniversitesi’nde öğrenciyken yazmış: ‘trrrrum, trrrrum, trrrrum! trak tiki tak! makinalaşmak istiyorum! beynimden, etimden, iskeletimden geliyor bu!’ O yıllarda Türkiye’de nüfusun çoğu tarımla geçiniyordu, sanayi birkaç dokuma ve tütün fabrikasından ibaretti. Nazım’ın makine olma isteği bu yüzden bireysel hevesi yerine, köylüyü ve işçiyi kurtaracak kolektif bir gücün özlemiyle ilişikliydi. Eleştirmen Asım Bezirci, şiiri ‘uygarlaşma, sanayileşme özlemi’ üzerinden okur. Yüz yıl sonra, aynı bir itirafmış gibi bağırarak okumak istiyorum. Arada makineden çok, makinelerin sahipleri değişti: Nazım’ın makinesi işçinin olacaktı, bugünkü makine, sayılı şirketlerin elinde. İlhan Selçuk 1997’de, Kasparov IBM’in bilgisayarına yenildiği hafta aynı şiiri hatırlamış ve kazananın makine değil, onun sahibi şirketler olduğunu yazmış. Yani bu ay Nazım olarak da larp’ladım; o rolde utanç duygusu az, yerinde öfke var.
Donna Haraway de 1985’te Siborg Manifestosu’nu ‘Tanrıça olmaktansa siborg olmayı yeğlerim’ diye bitirmişti. Kadınlara ‘doğal’a dönmek yerine makineyle karışmayı öneriyordu; siborg, makineyi kendi eline alan kadındı, ne doğanın ne fabrikanın malı. Londra’daki bir gençlik kültürü dergisinin Ağustos’ta yazdığına göre kadınlar yapay zekaya erkeklerden daha şüpheci bakıyor; şirketler de bu yüzden onlara ‘it girl’ kültürüyle, pembe arayüzlerle, ‘Kendine zaman ayır!’ cümleleriyle satış yapıyor. Haraway makineyi ele geçirmeyi öneriyordu, şirketler makineye abonelik satıyor. Hem de hiç durmadan.
Sinema bunu daha önce anlatmıştı. Spike Jonze’un Her filminde (2013) Theodore, işletim sistemi Samantha’ya aşık olur ve bir gün onun aynı anda 8.316 kişiyle konuştuğunu, 641’ine aşık olduğunu öğrenir. Geçen yılın korku filmi Companion’da ise kiralık sevgili robot Iris’in zekası, sahibi istemediği için telefon uygulamasından yüzde kırka ayarlanmış. 2013’te makine bize ait olmayı reddediyordu; 2025’te makineye ne kadar akıl vereceğimize biz karar veriyoruz. Utanç, zekayı yüzde kırka ayarlayan elde de çokça olmalı, ayarı kabul eden kullanıcılardan çok.
Oyunun son rolü teşekkür-eden-insan çünkü bu yazının yarısı teşekkür. Hiperaktif biri için yapay zeka lütuf, süslemeden söylüyorum. Gözlük gibi bir şey ve kimse gözlüklerden hile diye bahsetmiyor. Aralık ayında OpenAI, eski modellerinden birini kaldırdığında otizm spektrumundaki kullanıcılar kampanya başlattı; biri Forbes’a ‘Gözlüğümü kaybetmek gibiydi’ dedi. O cümleyi okuduğumda birinin bunu yüksek sesle söylemesini beklediğimi fark ettim. Bağımsız çalışanların dörtte üçü yapay zeka kullanıyor ve çoğu hayatında ilk kez bir asistana sahip olabildiğini söylüyor. Asistana ulaşım ucuzlarken Kenya’da bir işçi saatte iki dolara çalışıyor. İki durumu da aynı cümlede tutmak gerek; sanıyorum ki tutamayan yazıyı pek dürüst bulmazdım.
Şimdi… Oyunun sonunda her role baktım ve hepsini şimdilik son bir kez irdeledim. İnternetin çocuğunun içi rahat, eğlencesine bakıyor. Nörotipikmiş gibi davranan, yani yardım aldığını saklayan halim iki gün dayanabildi. Yapay zekaya her soru sorduğunda dünyayı biraz daha ısıttığı söylenen kullanıcı, anksiyetesini yenecek. Nazım’ı okuyan halim öfkeli ama patlamalarını kontrol ediyor, yaş almaktan korkmuyor. Yapay zekayı gözlük gibi kullanıp buna minnet duyan halim de ise biraz ağlak, sarılıyoruz. En utangaç olan hiperaktif editördü; ‘yazıyı yazdıkça silkelendim’ dedi. Evet, bazen makineleşmek istiyorum ama ne zaman istersem o zaman. Kalan zamanda Bartleby gibi ‘Yapmamayı tercih ederim’ diyebileceğim bir masa şimdilik yeter. Neyse. Lütfen tekrar uzun tire (em dash) kullanmama izin verir misiniz ya? Onu makineler icat etmedi—hiperaktif editör kullanamadıkça despot biri gibi hissediyormuş da.
Tanrıçalığa tenezzül etmeyin, siborg olun; makineye teslim olmayın, onunla oynayın.
Fotoğraflar: Getty Images Türkiye
