Somatik kaygı, nöroplastisite ve kendimizi sürekli zorlama hali üzerine.
Geçenlerde okuduğum bir yazıda, bir kadın normalde sağ elini kullanmasına rağmen bir sayfa boyunca sol eliyle yazmayı denediğini anlatıyordu. Başlangıçta basit bir deney gibi görünen bu çaba, kısa süre sonra oldukça rahatsız edici bir hale gelmişti. Eli ağrımış, nefesini tuttuğunu fark etmiş ve tek isteği bir an önce sayfayı bitirmek olmuştu. Yazının sonunda söylediği bir cümle beni düşündürdü. Yıllardır aslında hayatını sol eliyle yazmaya çalışarak geçirmişti.
Bu benzetmede kendimden bir şeyler buldum. Hayatımın farklı dönemlerinde öğrenmek, gelişmek ve yeni şeyler denemek benim için hep önemli oldu. Özellikle Londra’da geçirdiğim zaman boyunca farklı eğitimler, bilimsel seminerler ve yeni disiplinlerle tanışma fırsatları beni heyecanlandırdı. Beyin cerrahisi, anatomi, psikoloji, insan davranışları ve beden-zihin ilişkisi gibi alanlara duyduğum merak, insanı yalnızca düşünceleriyle değil, biyolojik ve duygusal bütünlüğüyle anlamaya yönelik ilgimi de derinleştirdi. Farklı bir ülkede, farklı bir dilde öğrenmeye çalışmak da başlı başına bir deneyim. Bazen söylenenleri anlamaya, bazen kendimi doğru ifade etmeye, bazen de yeni bir entelektüel çevrenin içinde kendime yer açmaya çalışırken ne kadar çok zihinsel enerji harcadığımı fark ettim.
Elbette tüm bunlar bana çok şey kattı. Yeni insanlarla tanışmak, farklı düşünceleri dinlemek ve bilmediğim konulara merak duymak hala hayatımın en sevdiğim taraflarından biri ama zamanla kendime başka bir soru sormaya başladım: Gerçekten öğrenmek istediğim için mi bütün bunları yapıyorum yoksa sürekli gelişmem gerektiğine inandığım için mi? Çünkü bazen öğrenme isteğiyle kendimizi zorlama alışkanlığı arasındaki sınır fark edilmeden kaybolabiliyor. Bir eğitimi bitirince diğerini araştırmak, bir konuyu öğrenince henüz bilmediklerimize odaklanmak, dinlenirken bile zamanımızı verimli değerlendirmemiz gerektiğini düşünmek…
Bir süre sonra insan, hayatı yaşamaktan çok kendisini geliştirmeye çalışırken bulabiliyor. Modern kişisel gelişim anlayışında rahatsızlık çoğu zaman ilerlemenin bir göstergesi olarak sunuluyor. Konfor alanından çıkmak, sınırları zorlamak, sürekli yeni beceriler kazanmak neredeyse bir yaşam felsefesine dönüşmüş durumda. Nöroplastisite, yani beynin deneyimler ve öğrenme yoluyla değişebilme kapasitesi, bu yaklaşımın bilimsel dayanaklarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Oysa beynimizin değişebilme yeteneği, kendimizi sürekli zorlamamız gerektiği anlamına gelmiyor. Öğrenme kadar dinlenme, deneyimleri bütünleştirme ve zihinsel yükü dengeleme süreçleri de önem taşıyor. Belki de asıl mesele, gelişimin kendisinden çok, onu hangi motivasyonla sürdürdüğümüz. Son zamanlarda üzerinde düşündüğüm konulardan biri de somatik kaygı, yani kaygının bedensel boyutu. Kaygıyı genellikle zihinsel bir süreç olarak tanımlıyoruz. Önce endişelendiğimizi, ardından bedenimizin bu düşüncelere tepki verdiğini varsayıyoruz.
Oysa nörobilim, beden ve zihin arasındaki ilişkinin bundan çok daha karmaşık ve çift yönlü olduğunu gösteriyor. Bazen zihnimiz oldukça sakinken bedenimiz huzursuz, gergin ya da tetikte hissedebiliyor. Ortada belirgin bir korku yokken bile göğsümüzde bir sıkışma, içimizde açıklayamadığımız bir telaş ya da bir türlü rahatlayamama hissi ortaya çıkabiliyor. 2023 yılında Nature dergisinde yayımlanan bir araştırmada, farelerin kalp atış hızlarının yapay olarak artırılmasının kaygı benzeri davranışları da artırabileceğini gösterdi. Bu çalışma, bedensel sinyallerin yalnızca duygusal durumlarımızın sonucu olmadığını, duygusal deneyimimizin oluşumuna da katkıda bulunabileceğini düşündürüyor.
Bu noktada interosepsiyon kavramı özellikle ilgimi çekiyor. İnterosepsiyon, bedenimizin içinden gelen sinyalleri algılama ve anlamlandırma becerimizi ifade ediyor. Kalp atışlarımız, nefesimiz, kas gerginliğimiz ve iç organlarımızdan gelen duyumlar, farkında olsak da olmasak da deneyimlerimizin bir parçasını oluşturuyor.
Bazen beden önce tepki veriyor, zihin ise bu tepkiye sonradan bir anlam bulmaya çalışıyor. Bu ilişkiyi öğrendikçe kendimizi sürekli zorlamanın bedensel karşılığını da daha fazla düşünmeye başladım. Acaba zihnimizin gelişim olarak tanımladığı bazı deneyimler, bedenimiz için zaman zaman gereğinden fazla yük anlamına gelebilir mi? Her yeni hedef, her eğitim, her sorumluluk bize aynı ölçüde iyi geliyor mu? Yoksa bazen kendimize iyi geleceğini düşündüğümüz şeyleri bile bir zorunluluğa dönüştürüyor muyuz? Elbette her bedensel huzursuzluğu kaygıya ya da strese bağlamak doğru değil.
Ancak zihinsel hedeflerimizle fizyolojik kapasitemiz arasındaki ilişkiyi göz ardı etmek de eksik bir bakış açısı olabilir. Çünkü insan yalnızca düşünen bir zihin değil; hisseden, algılayan, uyum sağlayan ve zaman zaman dinlenmeye ihtiyaç duyan biyolojik bir bütün. Londra’da yaşamanın bana öğrettiği şeylerden biri de bu oldu. Bazen yeni bir eğitime katılmak, bilimsel bir konuşmayı dinlemek, farklı bir konuyu keşfetmek gerçekten çok besleyici ama bazen de hiçbir şey öğrenmek zorunda olmadan bir parkta yürümek, sevdiğim bir kafede oturmak, sohbet etmek ya da sadece etrafı izlemek aynı derecede değerli. Eskiden böyle zamanları daha üretken değerlendirmem gerektiğini düşünebilirdim. Şimdi ise insanın yalnızca bir şeyler başardığında değil, hiçbir şey başarmaya çalışmadığında da hayatın içinde olabileceğini anlıyorum. Bir süredir kendini kabul etme kavramına da bu açıdan bakıyorum.
Kendini kabul etmek, gelişimden vazgeçmek ya da değişime direnmek değil. Aksine, değişimi sürekli bir yetersizlik duygusundan beslenmeden sürdürebilmek. Çünkü insanın kendisiyle kurduğu ilişki yalnızca başardıkları üzerinden şekillendiğinde, gelişim zamanla bitmeyen bir eksiklik hissine dönüşebiliyor.
Oysa merak ile mecburiyet, disiplin ile kendini zorlama, gelişim ile sürekli bir şeyleri telafi etmeye çalışma arasında önemli farklar var. Sol elle yazma deneyimini anlatan yazarın fark ettiği gibi, bazen hayatımızı sürekli alışık olmadığımız elimizle yazmaya çalışarak geçiriyoruz. Belki de her yeni deneyimin bizi dönüştürmesi, her zorluğun bizi güçlendirmesi ya da her boş zamanın bir kazanıma dönüşmesi gerekmiyor. Ben hala öğrenmek, merak etmek ve keşfetmek istiyorum ama bunun kendimi sürekli yeniden inşa etme çabasından değil, gerçek bir ilgiden doğmasını daha anlamlı buluyorum.
“İnsanın yalnızca bir şeyler başardığında değil, hiçbir şey başarmaya çalışmadığında da hayatın içinde olabileceğini anladım.”
Yazı: Dr. Sevil Bali
Fotoğraflar: Getty Images Türkiye
