Anne kızını, kızı Fransa’nın kraliçesini, bizler ikisini gözlüyoruz.
Eleanor, 2005 yılında kızı Sofia’nın film setinde 80 saat boyunca kayıt aldı; görüntüler ve o zaman tuttuğu günlük, belgesele dönüşmeden 15 yıl kutuda bekledi. Projeyi 2024’te, annesinin ölümünden sonra Sofia tamamladı. Kült filmin 20. yılında, genç kadın anlatılarını şekillendiren yönetmenle Versailles’a dönüyoruz.
Sofia Coppola’yla dijital bir odada buluştuk. O anı çocukluğuma göstermek istiyorum; filmleriyle büyüdüğün yönetmen, ekrandan sana bakıyor. Oturduğu koltuğun yanındaki cam masada pembe kasımpatılar var, hemen önünde buluşma sebebimiz yazıyor: Making Marie Antoinette. İyi ki yalnız değiliz, diye düşünüyorum, starstruck halimle kalakalmak hiç havalı olmazdı. Odada beş kişiyiz: Arjantin’den Sarah, Meksika’dan Lucero, Hollanda’dan Cas ve Türkiye’den Alara. Ve, şey, Sofia Coppola. O. İdolüm ve lisedeyken hoşlandığım kız! Belgesel hakkında konuşmaya geçmeden ağzımdan çıkıyor, hayata bakma biçiminle büyüdüm, pusulam sayılırsın. Gülümsüyor, iki kere teşekkür ediyor. Sayısını bilmeniz önemli; yazının sonunda anlayacaksınız.
İlkokul 4. sınıfta olmalıyım, Marie Antoinette’i DVD’den, ününün absürtlüğünü çekici bulduğum için açtım. Kapaktaki pembe tonu ve grunge estetiği de hoşuma gitmişti tabii. En sevdiğim filmleri üst üste izleme huyum vardır: Lisede, filmin büyüsünü tekrar hissedebilmeyi o kadar istedim ki Stefan Zweig’ın Antoinette hakkında yazdığı biyografiyi okumaya başladım. Hiç bitirmedim. İlgimi çekenin filmin genç kadının hayatını anlatış şekli olduğunu anlamam neyse ki çok uzun sürmedi. Filmin çoğu sahnesi ezberimde: Kirsten Dunst, sıkıcı bir kabul töreninden çıkar, Versailles’ın koridorlarında koşar ve ona The Strokes’tan What Ever Happened? eşlik eder.
Ghibli animasyonlarındaki ramen’ler kadar büyülü bir pastacılık da mevcuttur görüntülerde. Kostüm tasarımcısı Milena Canonero, renk paletini Coppola’nın verdiği Ladurée tatlı kutusundan ve içindeki makaronlardan esinlenerek kurmuş; Oscar’ı da bu filmle almıştı zaten. Bir de ayakkabı dolabındaki, Tumblr ünlüsü, o mavi-lila renkli Converse’ler gelir aklıma. (Bu arada onlar Kirsten Dunst’ın dublörünün ayakkabılarıymış.) Film, 2006’da Cannes’daki basın gösteriminde yuhalanmıştı; Coppola, fiyasko diyerek özetlemişti. 20 yıl sonra aynı film, 4K restorasyonuyla yeniden sinemalarda; kostümleri ocak ayına kadar Petit Trianon’da sergileniyor.
Konum: Aile evi, Napa
Eleanor Coppola, partneri Francis Ford Coppola’nın setlerini yıllarca kayda almıştı; Sofia’nın ilk setine de kamerasıyla gelmişti. O yüzden Versailles’da annesiyle sette olmak Sofia’ya aile geleneği gibi hissettirmiş: ‘Sette bir annenin olmasından herkes memnundu’ diyor. Eleanor, Canonero’nun kostümlerine, sanat departmanının ayrıntılarına dalmış; kızı o zaman 34 yaşında, Versailles Sarayı’nda çekim yapmasına izin verilen ilk yapımı yönetiyordu. 57 günde 80 saatlik mesaiyle çekilen bir projeden bahsediyoruz yani.
Görüntüler kutuda saklı şekilde 15 yıl bekledi; anne-kız kayıtları pandemide, Sofia’nın büyüdüğü Napa’daki aile evinde açtı. ‘Unutmuştum, daha önce hiç izlememiştim’ diye anlatıyor o günleri. ‘Figüranların peruklarını o zaman bile görmemiştim bu arada, bambaşka bir alandaydılar.’ Ne kadar hem amatör hem de profesyonel bir arşivle çalıştıklarını şöyle anlatayım: Sofia kayıtlarda annesinin, o zamanki erkek arkadaşıyla (şimdiki kocası) ilk kez tanıştığı anı gördüğünü ‘çok fazla anıyı geri getirdi’ diyerek anlatıyor.
Anlatıcı: Eleanor Coppola, 2005
Eleanor, Nisan 2024’te, 87 yaşında hayatını kaybetti. Belgeseli Sofia, kurgucu Aaron Matthews’la bitirdi; görüntülerin üzerine okunan (annesine ait) günlüğün pasajlarıyla çekimleri eşleştiren de Matthews. Eleanor notlarında kendini, ‘tutkulu bir gözlemci’ olarak tanımlıyor. Kızına bakıp ‘40 milyon dolarlık bir filmin yönetmenine göre fazla küçük’ göründüğünü not ediyor.
Sinemada kadın seslerinin azlığından bahsediyor; mesleğin erkeklerin elinde olmasına rağmen sınırları zorlayan kızını takdir ediyor. Sonra da soruyor: Yetenekli ailesini izlemek yerine kendi yaratıcı sürecinin içinde olması gerekmez mi? (Bu sorunun cevabını, ilk kurmaca filmi Paris Can Wait’i 2016’da çektiğinde 80 yaşındaydı. Eş zamanlı tuttuğu günlükte, Sofia’nın ergenlikte ondan uzaklaştığı yıllar bile var; Eleanor, bunun ne kadar acı verdiğini yazıyor, kızının kendi sanatsal görüşünü bulmak için ondan uzaklaşması gerektiğini bildiğini de.
Sofia, kurgucunun bu satırları sahnelerle eşleştirmesine sevinmiş: ‘Hangi sahnede ne düşündüğünü görmek çok güzeldi’ diyor, o hiç yan yana koymamış. Ama sürpriz çıkmamış. ‘Annemin yaratıcı işleriyle aileyi dengelemekte zorlandığını hep biliyordum’ diyor. Belgesel bu materyallerle, set ziyareti olmaktan çıkıp annesinin de bir portresine dönüşebilmiş.
Benim aklımdakiler de bununla ilgileniyordu. Annenin sesini, görüntülerin üstünde duyunca katharsis gibi bir şey yaşadın mı? ‘Ondan emin değilim’ dedi, ‘ama annemi kaybettikten sonra bu yılı onun görüntüleriyle, bir bakıma sesiyle geçirmek hediye gibiydi. Yas sürecinin parçasıydı kesinlikle.’ Görüntülere bakış açısı da girince tablo tamamlanmış: ‘Çekimleri şimdi kendi kızları olan bir anne olarak da görüyorum; sayelerinde annemin çocuğuna bakışını da deneyimleyebildim.’ Kurguda kendini huysuz bulduğu sahneler de var, karavanda annesine çıkışıyor; ‘görmesi utandırıcı’ diyor.
Belgeselin tamamlanma sürecinde kendisi objektif kalamaz diye kurgucunun gözüne daha çok güvendiğini paylaşıyor, kurguları annesinin arkadaşlarına gösterip görüşlerini bile almış. ‘Annem gerçeği göstermeyi sever. Filmin tanıtımını yapmıyordu; sette gerçekte ne yaşandığını, zorlukları ve bütün ekibi göstermek için çekti her şeyi.’ Filmin nasıl olacağını annesiyle çok konuşmuşlar; en çok zamanını alan, aklındakini ona sadık kalarak kurmak olmuş.
Not: Kamera kraliçede, giyotin iptal
Sette geçen bir direktif ve bir tanıklık anı, belgeselin derdini özetliyor aslında. İlkini Sofia, görüntü yönetmenine iletiyor; kadrajda kral da var ama kamera kraliçede kalacak. İkincisini Dunst, kendini kaydeden Eleanor’a gülerek itiraf ediyor: ‘Umarım kellemi uçurmazlar.’ Bu esnada giyotine gitmiş bir kadını oynadığını unutmamak gerek. Aslında biri alışıldık olana direnilmezse Marie Antoinette gibi filmlerin çıkmayacağını gösteriyor, ötekiyse bakılmanın bedelini afişe ediyor. Sofia’nın Dunst’a bir sahneyi tarif ederken kurduğu cümle de aynı dertten muzdarip: ‘Sana aptal bir kız gibi davranıyorlar, sen de izin veriyorsun.’ Sette ekibi kadının bakış açısına odaklanılıcağına ikna etmek gerekmiş. Ama Sofia, iyi ki ikna etmiş. Anna Backmanv Rogers, The Politics of Visual Pleasure’da (Berghahn, 2018) filmin pâtisserie dünyasını detaylıca konu edinir.
Bu gibi odaklarla Kraliçe’nin, ataerkil bir sarayda, oyuncak bebeğe çevrilmiş bir kadın olduğunu göstermiş. Deha denen şey bu değilse nedir ki? Kısacası ben de Fiona Handyside’ın A Cinema of Girlhood’da (I.B. Tauris, 2017) okuduğu gibi, Coppola’yı ‘kız çocukluğunun yönetmeni’ olarak görüyorum. O günlerde bir anlatı geleneğinin atılmasına şükran duyuyorum.
Filmi 20 yıl sonra TikTok’ta, hip hop şarkıları eşliğinde keşfeden bir kuşak var şimdi. Coppola bu edit’leri eğlenceli buluyormuş; ekipçe emeklerinin yeniden seyirci bulması onlar için kıymetli. Yine de herkesi salonlara çağırıyor: ‘İnsanlarla birlikte izlemek bambaşka.’ Başka bir gazeteci, annesinin ondan ilham aldığını açıklamasını hatırlatınca duygulanıyor; geçmişteki haline bakmak kolay değilmiş, özgüvenin deneyimle geldiğini paylaşıyor. ‘Genç sinemacılara yardımı olur umarım.
İnsanın karakteri de yönetmenliği de evriliyor, kimse bugünkü haline bir anda gelmiyor; hepimiz bir öğrenme, büyüme döneminden geçiyoruz.’ Sessiz ve gözlemci yanını annesinden almış; bir şeyi gerçekleştirme dürtüsünü babasını çalışırken izleyerek öğrenmiş. O an, kendine vereceği nasihati merak ediyorum: ‘Herhalde kendine sadık kal derdim ama kalıyordum da.’ Öğrendiği şey, başkaymış: ‘Bazen bir işin seyircisini bulması zaman alıyor. Kuşaklar değiştikçe başka okumaları görmek cesaret verici.’ Vedalaşmadan, dışarının bakışıyla nasıl baş ettiğini soruyorum: İnsanların ne dediğine bakarsa felç olacağını biliyor, o yüzden sadece heyecanlandığı şeyleri yapıyor: ‘Bir şeye kendim kapılıyorsam, onunla bağ kuracak birinin çıkacağına inanıyorum.’ Onlardan biri benim, diye çıkıyor ağzımdan. Üçüncü kere teşekkür ediyor bana. Susamıyorum. İşte böyle, lisede hoşlandığım kız Sofia Coppola’ya kendimi rezil ediyorum ben de.
“Yaratıcı biri olarak bazı şeyleri dışarıda bırakmayı öğrenmek gerekiyor. İnsanların ne düşüneceğini kafama takarsam felç geçiririm.”
Fotoğraflar: Sofia Coppola
