Ozanlar geri dödü. Peki neden?
Ekran dikkatimizi satın aldı, hikayenin yerini haber aldı, okuma oranları düşüyor. Buna rağmen Dublinli bir grubun albümü, en çok plak ve kaset olarak satılıyor. Hikayesini söyleyene, ozana çekiliyoruz diye mi? Ait hissettiğim iki dilde, Türkçede ve İngilizcede, peşlerine düştüm.
On yedinci yüzyıla kadar İrlanda’da şair olmak isteyen öğrenciler, penceresiz kulübelere kapanırdı; dizelerini karanlıkta, gün boyu akıllarında kurar, akşam mumlar gelince yazarlardı. Filí denen bu saray ozanlarının sözü ağırdı: Bir kralı övgüyle meşrulaştırabilir, hicivle de rezil edebilirlerdi. Bu geleneği önce bir oyun masasında tanıdım. Dungeons & Dragons, zarla ve hayal gücüyle oynanan bir masa oyunu; oyuna bir karakter seçerek giriyorsun. Mesela ben bard’ı seçerim, saray ozanının efendisiz kolunu; savaşmak yerine konuşan, şarkısıyla takımını ayağa kaldıran karakteri. En sevdiğim büyüsü Vicious Mockery: alaycı bir sözle rakibi yaralıyorsun. Kuralı da sigortalı, hedefin senin dilini anlaması gerekmiyor. Bu arada oyunun tasarımcıları filí’leri okumuş, kural kitabı onları adıyla sayıyor; hicvin acıtmak için anlaşılmaya ihtiyacı olmadığını da biliyorlar.
Walter Benjamin 1936’da yazdığı Hikaye Anlatıcısı’nda (Türkçesi Nurdan Gürbilek ile Sabir Yücesoy’dan, Metis) hikaye anlatıcısının ortadan kalktığından yakınıyor. Suçlu, gazeteyle gelen enformasyon: ‘Enformasyon yalnızca yeni olduğu an değer taşır.’ Hikaye ise anlatanın izini taşır, Benjamin’in benzetmesiyle, çömlekçinin parmak izinin kilde kalması gibi. Her kaydırışta biraz haber, biraz beynin ödül kimyasalı dopamini alırken telefonlarımızda o izi bulmak zor.
Çağdaş dopamin odası
Çağdaş ozan diyerek betimleyip durduğum Fontaines D.C. grubu, Dublinli beş kişi; 2014’te müzik okulunda şiir üzerine konuşarak tanıştılar. Beşinci albümleri Dopamine Chamber, dopamin odası (veya hücresi), ekim ayında çıktı. İrlanda aksanını saklamayan solist Grian Chatten, insanın telefonundan kendine dopamin reçete edebilmesini ‘epey grotesk’ buluyor. Komik olan, bu odaya girenlerin kapıyı kendi elleriyle açması; albümün İngiltere’de ilk günlerde sattığı kopyaların yüzde 87’si plak, CD ya da kaset. Raftaki plağı (daha!) kimse geri çağıramıyor; konserlerin tek kararla iptal edildiği 2020’lerde bunun kıymetini bilmemek saçma olur.
Olay şu ki, albümü çıkmadan önce dinleme şansım oldu. Kimsenin fikrinden etkilenmeyeceğimi bilmenin keyfiyle, uzun zamandır ilk kez müziği hissetmek için kendime izin verdim; hüzne (ve hücreye) kapılacak kadar güvende hissettim. Şarkıyı amatör bir dinleyici gibi işittim; önce his, sonra hikaye. Bu albümde ilk duyduğum Marianne oldu. Chatten, şarkının fikri Netflix’in Ripley’sinden almış: Patricia Highsmith’in başkasının hayatını çalan dolandırıcısı, Andrew Scott’ın yüzüyle. Şarkı neredeyse albüme girmiyormuş. Bu haberi öğrenince tepki veren menajerleri Trevor Dietz, haziran ayında hayatını kaybedince, albüm de ona adandı ve kurtardığı şarkı ilk tekli olarak çıktı.
Mimesis’ten etkilenmemek elde değil. Yunancada taklit demek; şarkıda sevgili donmuş bir fotoğraf gibi, anlatıcı o kopyanın içinden gerçek kişiyi çıkarmaya çalışıyor. Bana filí’lerin karanlık odasını hatırlattı: Işığı sistem söndürüyorsa ozan onu kendi eliyle de söndürür, karanlığı taklit eder, kurtuluş arar gibi içinden şiir çıkarır.
Herkes albüm hakkında bu kadar pozitif düşünmüyor bu arada. The Irish Times’ta Ed Power grubun bugüne kadarki ‘en jenerik’ sözleri arasında sayıyor. Haklı derdi şu: Fontaines’i özel kılan, Dublin’in sokaklarını, pub’larını, konuşma dilini şiire ve şarkıya taşımasıydı; grup Londra’ya taşındıktan sonra o ayrıntı kayboldu, yerine daha geniş bir dil geldi. İşte herhalde İrlandalı olmadığımdandır, o ayrıntıları hiç aramadım. Hava hoş: Fontaines’i İstanbul’dan dinliyorum, sözler genişledikçe içine ben de sığıyorum.
Berghain kapısında bir trubadur
Rosalía’yla kaydedilen Where Is Gone? ise bana bu yazıyı yazdıran şarkı. Hikayesi bir ayrılığın iki yüzü: Kadın adamın fotoğrafına bakıp kayıtsız görünmeye çalışıyor, adam gülümseyince çöküyor; adamsa sondaki yalnız bölümde gidenin nereye gittiğini soruyor, acıyı hayatta olmanın kanıtı sayıyor. İki sesin aynı yarayı sırayla söylemesi aşıkların atışma geleneğine yakın; ozanın işi de bu, kederi söylenebilir kılmak.
Rosalía’nın geçen yılki Berghain’ı eleştirmenler tarafından pek sevilmişti. Hayır, adı Berlin’deki tekno kulübüyle aynı olduğu için değildi; Rosalía, şarkının adının ‘dağ korusu’ anlamıyla ilgileniyordu. Hikaye üç dilde ilerliyor: Almancada sevgilinin korkusu ve öfkesi anlatıcının kanına karışıyor, İspanyolcada kendini kahvede eriyen ve adam yaklaşınca yok olan bir küp şekere benzetiyor. Akademisyen Hussein Boon, bu anlatı tarzıyla müzisyenin şarkı yazarlığının kalbine trubadurları, (trobairitz denen kadınların da aralarında olduğu), Ortaçağ’da Güney Fransa’da aşk şiirleri söyleyen şair-müzisyenleri koyuyor. Rosalía tek dile sığmadığı gibi tek etikete de sığmıyor; model Loli Bahia’yla istediği yerde el ele dolaşıp öpüşüyor, gerisiyle de pek ilgilenmiyor.
Aşığın dört işi
Açıkça hayranlık duyduğum ozanlara Anadolu’da aşık da denir; sazıyla köy köy gezen, atışmada rakibini sözle yıkan şairler. Dört işleri vardı: Topluluğun hafızasını taşımak, gördüğüne tanıklık etmek, güçlüyü hicvetmek ve insanları bir odada toplamak. Aşıklık 2009’da UNESCO’nun miras listesine girdi; o güne kadar taşıyıcılarının çoğu, bu dört iş yüzünden çoktan bedel ödemişti. Filí’lerin penceresiz kulübesi modern dünyada gittikçe canavarlaşıyor: Ruhi Su, beş yıl hapiste kaldı; Selda Bağcan, İnce İnce’de onun sözlerini söylemesi gibi sebeplerden 12 Eylül’den sonra dokuz mahkemede yargılandı, hepsinden beraat etti. Bu arada cezaevine götürülürken jandarmalar ona kendi şarkısı Kızıldere’yi söylemiş: 1972’de Tokat’ın bu köyünde öldürülen on genç devrimciyi ve üç rehineyi nehre soran, zalimleri hesaba çağıran ağıdı.
Bu geleneği sürdürenlerden biri Mabel Matiz. Perperişan’ı halk şiirine öykünerek yazmış: Bekarlıktan bıkmış bir kadın toy bir delikanlıya gönül düşürüyor, evine haber salmaya niyetleniyor, kulağına bir şeytan fısıldıyor, kadın arzusundan geri adım atmıyor. Halk şiiri arzuyu yüzyıllardır böyle anlatır; bedeli de pek değişmemiş. Matiz, şarkı yüzünden müstehcenlik iddiasıyla yargılandı, mayıs ayında beraat etti.
Tanıklık işi şarkı içeri dönünce de sürüyor. Büyük Ev Ablukada, Şiraze’de insanın kendisiyle bitmeyen kavgasını anlatıyor; şiraze, kitabın sayfalarını sırtından bir arada tutan ince şerit. Brek hep 1 adım geri atar gibi’de bayat pizza ve takılmış saatle, ‘Gerçekte ben kimdim?’ diye soruyor.
Kneecap, filí usulü hicivde ünlü: Liars Tale’de İrlandaca, Gazze yüzünden İngiltere başbakanını yerden yere vuruyorlar; hedefin dili anlaması gerekmiyor, Macaristan anlamış olacak ki onlara üç yıl giriş yasağı getirdi. Zamanını okuyanlar için iki isim yeter. Barbados, İrlanda ve Türkiye kökenli Nilüfer Yanya, Method Actor’da başkasının kılığında kendi hikayesini anlatıyor. Geese’in solisti Cameron Winter için ‘Z jenerasyonunun ozanı’ dendi; Drinking Age’de genç bir adam yıllar sonraki haliyle karşılaşıyor.
Cevabım şu; karanlık büyüdükçe ozan çoğalıyor. Işığı söndürme işini artık sistem yapıyor; karanlıkta sözü söylemek veya dinlemek, bize kaldı. Gandalf olsa beşinci günün şafağında doğuya bakın derdi; ben statükoyu bir şekilde alaşağı etmeye kafayı takmış ozanları gözlüyorum.
İllüstrasyon: Melike Yiğit
