Z kuşağı Paris’ten Katmandu’ya kendi diliyle ayaklanıyor.
Fransa’da Eylül sonunda bir lisede başlayan hareket, 17 Ekim’de yarım milyondan fazla insanı sokağa çıkardı. Aynı haftalarda Tiran, Brüksel, Lizbon, Milano ve Santiago da sokaktaydı. Öfke alıcı adresin farkında; şiddeti tartışacaksak önce o adrese bakalım.
17 Ekim’de République Meydanı üzerinde hasır şapkalı bir korsan bayrağı dalgalanıyordu. Eiichiro Oda’nın 1997’de başlayan mangası One Piece’te Luffy’nin tayfası Dünya Hükümeti’ne karşı savaşır; bayrak 2023’te Yogyakarta’da Gazze protestolarında açıldı, 2025 yazında Cakarta’da, sonbaharında Katmandu’da hükümetler düşerken meydanlardaydı, bu ekim Paris’e de yetişti. Madeleine Le Roux, Paris’te bir öğrenci, o gün meydandaydı; fotoğraflar onun. Bu kuşak kendi referanslarıyla konuşuyor, çevirisi bende. ‘Macron, Le Pen, sashay away’le başlayalım: RuPaul’un yarışmasında elenen drag queen’e söylenen veda cümlesi alınmış. 2009’dan beri her bölümün sonunda tekrarlanır, burada Élysée’ye söyleniyor. ‘Protect the Dolls’: ‘dolls’ 1980’lerin New York’unda siyah ve Latin kuir gençlerin ballroom kültüründe trans kadınlara verilen ad; cümle Londralı tasarımcı Conner Ives’ın Şubat 2025’teki defilesinin kapanışında giydiği tişörtten dünyaya yayıldı, geliri trans dayanışma hattına gidiyor. Hemen yanında talep belli: Filistin’e özgürlük. Bir başka pankartta ‘1984’ü istiyorlar, 1789’u alacaklar’ diyor. Distopya talebinize devrimle karşılık verilir demenin hoş bir yolu.
Hareket Eylül sonunda, Créteil’de, Paris banliyösündeki bir lisede başladı. Dertler somut; boş öğretmen kadroları, yirmi beşi aşan sınıflar, yazın fırına dönen binalar, üniversiteye yerleştirme sistemi Parcoursup. Ekim başında bin liseyi geçti, öğretmenler ve sendikalar katıldı. 17 Ekim’de sokaktaki sayı İçişleri Bakanlığı’na göre 550 bin, örgütlere göre 800 bindi. Aynı gece Paris ve Marsilya’da vitrinler kırıldı, Limoges’un on dokuzuncu yüzyıldan kalma belediye binası yandı. Macron ertesi akşam televizyona çıkıp“Cumhuriyet’i yıkmak isteyenler”den söz etti; iki gün sonra République ve Les Halles’e gece çıkma yasağı geldi.
İnsan Hakları İzleme Örgütü, 14 Ekim’e kadar altı bin sekiz yüzden fazla gözaltı saydı, yüzde 86’sı çocuk; Lens’te on beş yaşında bir çocuk ses bombasıyla elini kaybetti. Örgütün hareket için kullandığı tanımlama, ‘ezici çoğunlukla barışçıl.’ Televizyon başka bir hareket gösterdi: Medya eleştirisi derneği Acrimed’in sayımına göre, France 2’nin bir ana haber bülteni harekete ayırdığı sürenin yüzde 78’ini şiddet görüntülerine harcadı. TikTok’ta ise liseliler okul müdürleriyle ‘aura’ yarışıyor, çevik kuvvetin önünde dans ediyor, biber gazının içinde süper kahraman pelerinleriyle koşuyordu. Madeleine’ın bana gönderdiği dosyadaki kelimeyi tekrar kullanmak isterim; ortak his, bolca neşe.
Şiddet lafı açılınca ben öfkenin kime döndüğüne bakıyorum. Audre Lorde 1981’de, kadınlara öfkenin bilgi ve enerji yüklü olduğunu söylemişti; hedefi doğru seçilirse değişime hizmet eder, nefretten farkı da budur. bell hooks Killing Rage’de (1995), öfkeyi bastırılacak bir hastalık gibi görmek yerine ‘yıkmaya olduğu kadar kurmaya da gücü olan bir tepki biçimi’ olarak yazar. Ifop’un Ekim anketine göre, Fransa’da 18-24 yaş grubunun yüzde 44’ü şiddetin bazen gerekli olabileceğini düşünüyor; genel ortalama yüzde 32.
Gençler daha ahlaksız değil, önlerindeki hayat daha dar. Aradaki farkı nasihat kapatmaz. Sebep zaten tek ülkeye sığmıyor: Kenya’da 2024’te vergi tasarısı, Nepal’de geçen yıl sosyal medya yasağı ve siyasetçi çocuklarının tatil fotoğrafları, Fas’ta Agadir’de sezaryen sonrası ölen sekiz kadın ve 2030 Dünya Kupası için yükselen stadyumlar… Bu sonbahar Brüksel’de eğitim reformu, Tiran’da yolsuzluk, Lizbon’da kira, Milano’da hayat pahalılığı. Ortak olan, bir vaadin boşa çıkması; oku, çalış, geleceğin güvende olsun. Nepal’de hükümet düşünce, geçici başbakan 145 bin üyeli bir Discord sunucusundaki oylamayla belirlendi; yirmi üç yaşındaki bir gencin The New York Times’a dediği gibi, ‘Nepal’in parlamentosu, şu an Discord.’ Sivil toplum kuruluşu CIVICUS, bu hareketlere ‘lidersiz’ demeyi reddediyor; liderleri çok, hepsi anonim. Mart 2025’te Saraçhane’de de öyleydi; bir buçuk yılda on davada 542 beraat çıktı, bir mahkeme eyleme katılmanın anayasal hak olduğunu gerekçesine yazdı.
Z’nin başladığı yıldan bir yıl önce doğunca durumları okuması zor değil. Referansları da mücadeleri de bana da işliyor. Madeleine’in bir karesinde bir kız başını geriye atmış bağırıyor, gözleri kapalı. O an neye tepki verdiğini, hangi sloganı bağırdığını bilmiyorum; öfkenin varması gereken adresini tahmin etmek kolay.
Fotoğraflar: Madeleine Le Roux
