26 Ekim-1 Kasım arasında ikinci kez düzenlenen Taşkent Tasarım Haftası, iki milyon kişilik Yeni Taşkent’i merkezine aldı. Programın en dolu başlığı, temmuzda UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne giren Taşkent modernizmiydi.
26 Nisan 1966 sabahı Taşkent’i bir deprem yıktı. Sovyetler Birliği şehri yeniden kurarken ortaya, modernizmin beton dilini Orta Asya’nın iklimiyle, deprem gerçeğiyle ve süsleme geleneğiyle birleştiren bir mimarlık çıktı. Bu yılın temmuz ayında UNESCO, Busan’daki toplantısında o dönemden on yapıyı ‘Taşkent Modernist Mimarisi: Orta Asya’da Modernite ve Gelenek’ başlığıyla Dünya Mirası Listesi’ne aldı. Listede Halkların Dostluğu Sarayı, Devlet Sirki, Kosmonavtlar metro istasyonu, Çorsu Pazarı ve Parkent’teki Büyük Güneş Fırını da var.
Fotoğraflar: Bobur Alimkhodjaev
Hafta boyunca neler yapıldı?
Taşkent Tasarım Haftası bu karardan üç ay sonra, ‘Tasarım şehri nasıl değiştirir?’ temasıyla düzenlendi. İlk edisyon Aralık 2025’te binden fazla ziyaretçi ağırlamıştı. Etkinliği Özbekistan Sanat ve Kültür Geliştirme Vakfı destekliyor. Vakfın başkanı Gayane Umerova aynı zamanda Cumhurbaşkanlığı İdaresi’nde yaratıcı ekonomi ve turizm dairesini yönetiyor. Vakıf, Tadao Ando’nun tasarladığı Ulusal Müze’nin yapımını da yürütüyor.
Program üç sergiden, üç günlük konuşma dizisinden ve şehre yayılan bir showroom rotasından oluşuyordu. Sergiler Tashkent City Mall’da ve aynı kompleksteki Tashkent City Park’ta açıldı. 27-29 Ekim’deki konuşmaların ilk günü Yeni Taşkent’e, ikinci günü mimari kimliğe ve mirasa, üçüncü günü gayrimenkule ve ürün tasarımına ayrıldı. Yirmiden fazla mobilya ve iç mekan showroom’u ücretsiz servislerle gezildi. Hafta 1 Kasım’da bir ödül töreniyle kapandı.
Çağdaş Sanat Merkezi’nde neler sergileniyor?
Vakfın şehirdeki en yeni kurumu, 6 Eylül’de açılan Taşkent Çağdaş Sanat Merkezi. Merkez, şehrin ilk tramvay hattı için 1912’de yapılan dizel santraline ve depoya yerleşti. Yüz yılı aşkın süre elektrik şebekesinin parçası olan bina 2019’da vakfa devredildi, dönüşümünü Fransız mimarlık ofisi Studio KO üstlendi. Giriş ücretsiz.
Sara Raza’nın hazırladığı açılış sergisi ‘Hikmah’ 31 Ocak’a kadar görülebiliyor. On sanatçıdan dördü, yani Muhannad Shono, Nari Ward, Şohruh Rahimov ve Tarik Kiswanson yapıtlarını bu sergi için üretti.
1986’da İsveç’te doğan Filistinli sanatçı Kiswanson’ın ‘Nest’i beyaz, yumurta biçiminde bir yapı. Çelik, reçine ve cam elyafından yapılan heykel bir yuva gibi kendi içine doğru büyüyor. Duvarın yükseğine asıldığı için gözden kaçması kolay. Merkez yapıtı köksüzlük ve başkalaşım üzerinden anlatıyor.
Suudi sanatçı Shono’nun merkezin misafir sanatçı programında geliştirdiği ‘Tower for a Single Breath’ siyah, sıkıştırılmış karolardan kurulu bir kule ve Buhara ile Semerkant’ın Sufi geleneklerinden besleniyor. Kimsooja’nın ‘Archive of Mind’ında ziyaretçiler yerel kilden elleriyle küreler yuvarlıyor. 2002 doğumlu Rahimov yedinci kuşak bir seramikçi, sergide yerel mineral ve pigmentlerle yaptığı yedi büyük seramik küresi var. Nukus’taki Savitsky Müzesi’nde ödünç alınan üç yapıt da 1978-1989 arasına tarihleniyor.
Yeni Taşkent maketi ne anlatıyor?
Haftanın merkezinde, alışveriş merkezinin atriyumunda ilk kez halka gösterilen Yeni Taşkent maketi vardı. Organizatörlere göre Yeni Taşkent yaklaşık 20 bin hektara yayılacak ve iki milyona yakın kişiyi barındıracak. Master planı Londra merkezli Cross Works hazırladı, baş tasarımcısı Hakan Ağca da konuşmacılar arasındaydı. Planda 575 metrelik bir kule çifti ve Zaha Hadid Architects’in tasarladığı Alişir Nevai Uluslararası Araştırma Merkezi yer alıyor. Merkezin cephesi yerel ocaklarda pişen tuğladan örülecek, içi boş kemerleri de bölgenin rüzgar kulelerinden esinlenen bir havalandırma sistemi gibi çalışacak.
Parktaki ‘Design Legacy’ sergisi geleneksel mimari öğelerin bugünkü projelerde nasıl kullanıldığını gösterdi. Aynı parkta, Özbekistan’ın 2021 Venedik Mimarlık Bienali pavyonundan esinlenen ‘Mahalla Urban Living’ yerleştirmesi kuruldu. Mahalle, Özbek şehirlerinin geleneksel komşuluk birimi. Tashkent City iş merkezi yapılırken bu arazideki iki mahalle boşaltılmış, openDemocracy 2018’de evlerinden çıkarılan sakinlerin hikayesini yayımlamıştı.
Taşkent modernizmi panelinde neler konuşuldu?
Şehrin modernist mirasına ilgi de bir yıkımla başladı. 2017’de mimar Rafael Hayrutdinov’un 1982 tarihli Sinema Sarayı yıkılınca vakıf ‘Tashkent Modernism XX/XXI’ araştırmasını başlattı. Boris Chukhovich, Davide Del Curto ve Ekaterina Golovatyuk’un derlediği 948 sayfalık kitap 2025’te Lars Müller Publishers’tan çıktı.
28 Ekim’deki panelde İtalyan GRACE stüdyosundan mimar Ksenia Bisti ile vakfın başkan yardımcısı Saidaziz Ishankhodzhaev konuştu. Gazeta.uz’un aktardığına göre ekip önce kırktan fazla modernist binanın dökümünü çıkardı, 24’ünü seçti ve her biri için arşiv belgelerine dayanan bir kimlik dosyası hazırladı. Panelde UNESCO statüsünün binaları kendiliğinden korumadığı, korumanın devletin sorumluluğunda kaldığı söylendi. En somut örnek, listedeki Jemçug konut bloğuydu. Ekip dış cephenin bir bölümünü korumayı, sakinlerin yıllar içinde kendilerine göre değiştirdiği dairelere ise dokunmamayı öneriyor. Haftanın düşünsel ağırlığı bence bu oturumdaydı.
Ürün tasarımı sergisinde kimler vardı?
‘Designing Uzbekistan’ sergisi yerel ve uluslararası tasarımcıların mobilyalarını ve nesnelerini bir araya getirdi. Nasiba Abzalova bakırdan bir çeyiz sandığı yorumu, Zulfizar Mukhamedalieva İslam mimarisinin geometrik örgüsü girihten yola çıkan modüler bir masa gösterdi.
Sergideki isimlerden Jenia Kim’in hikayesi şehirle doğrudan bağlı. J.Kim markasının kurucusu Kim, 1937’de Sovyetler Birliği’nin Uzak Doğu’sundan Orta Asya’ya sürülen Korelilerin, yani Koryo-saram topluluğunun içinden geliyor. İlk mağazasını UNESCO listesindeki Çorsu Pazarı’nın mavi kubbelerinin altında açtı. Bir söyleşisinde bölgesel bilginin ve kadın emeğinin yalnızca üretim sayılmamasını, kültür olarak değer görmesini istediğini söylemişti. Sergide 1970’lerin Özbek ev içlerinden esinlenen katlanır bir sandalyesi yer aldı.
Yeni Taşkent’in ilk etabının 2045’te tamamlanması planlanıyor. Panelde söylenen, korumanın devlete kaldığı. Aynı devlet şimdi sıfırdan bir şehir kuruyor. 1966’dan sonra kurulan şehrin altmış yıl sonra dünya mirası sayılması, o makete bakarken elimizdeki en somut ölçü.
